Steeds meer monumentale gebouwen in Groningen krijgen hun oorspronkelijke kleur op de wangen

Als iemand de Walfridus-kerk in Bedum ineens pimpelpaars met rode stippen zou verven, zouden we raar opkijken. ‘Dat heeft toch niks met de oorspronkelijk kleur te maken?’ Toch gaan veel monumentale gebouwen in onze provincie letterlijk verscholen achter kleuren die helemaal niet bij het pand passen. In de afgelopen tientallen jaren is het besef gegroeid dat we daarmee de pracht en praal van onze monumenten tekort doen. We gaan volgens deskundigen dus de goede kant op, mede doordat er subsidies beschikbaar zijn gekomen. Maar we zijn er nog lang niet, zeggen de kenners. ‘Ja, ik zie soms kleuren op gebouwen waarvan ik denk ‘hoe is het mogelijk!’ 

Los van het feit dat een gebouw er in de oorspronkelijke kleuren vaak veel beter uitziet (zie de voorbeelden verderop in dit verhaal), is het bij verbouwingen van gemeentelijke en rijksmonumenten verplicht een kleurhistorisch onderzoek te laten doen zodra de eigenaar de kleuren van een gebouw wil wijzigen. Als te achterhalen is wat de originele kleur was, moet het gebouw meestal in die staat hersteld worden.

Kleurenonderzoekers en restauratieschilders Karin Veldman en Jantina Veltman helpen de eigenaren van monumentale gebouwen om de originele kleur van een gebouw te vinden. Bijvoorbeeld van kerken in Onderdendam en Westeremden en de pastorie in Middelstum. In het Noorden zijn zo’n vier gecertificeerde bureaus die dit werk doen. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft een richtlijn opgesteld waaraan het onderzoek moet voldoen om een vergunning voor kleurwijziging te krijgen. Momenteel zijn Karin en Jantina werkzaam in een huis in Middelstum, een rijksmonument aan de burgemeester Van Ankenweg.

Wie er oog voor heeft, ziet dat veel monumentale gebouwen de kleuren wit en groen hebben. Dat is niet toevallig, zegt Karin Veldman. “Het klopt historisch vaak niet. Maar de gebouwen werden na de oorlog licht geschilderd, omdat die kleuren toen beschikbaar waren, en het was goedkoper. En ook omdat men een nieuwe, frisse start wilde maken na de oorlog. Pas in de laatste dertig jaar is er meer aandacht gekomen voor de oorspronkelijke kleur van gebouwen.” 

En waarom is het belangrijk dat de panden weer hun originele kleur krijgen? Veldman: “Die kleuren zijn ooit zo bedacht door de architect. En kleur kan de architectuur heel erg ondersteunen, maar een verkeerde kleur kan de architectuur ook voor een deel teniet doen.”

“Waardoor het gebouw een deel van haar karakter verliest”, vult Jantina Veltman aan. “Kijk bijvoorbeeld naar het Poortershoes in de stad Groningen. Dat was bijna helemaal wit geschilderd. Dat is nu teruggebracht naar de oorspronkelijke kleuren. Een wereld van verschil. Het pand is weer gaan leven.”

Het is niet zo dat alle monumenten hun oorspronkelijk kleur moeten terugkrijgen. Karin: “Je gaat terug naar de originele kleur als het gebouw er zelf ook nog uitziet zoals het vroeger was. Je hebt ook gebouwen waar een stuk is aangebouwd. Die dusdanig veranderd zijn dat het misschien beter is om naar een latere periode terug te gaan. Dat mag, als je het maar goed kan onderbouwen. Daarvoor is ons onderzoek ook zo belangrijk.” 

Dat onderzoek is dus verplicht bij monumenten, maar niet elk gebouw is een monument. En Karin en Jantina zien door hun ritten door Groningen soms kleuren op historische gebouwen waardoor ze bijna de vangrail in rijden. “Je ziet echt dingen waarvan je denkt ‘hoe is dit in mogelijk’, lacht Karin. “Vaak is het gewoon onkunde. Dat mensen stenen met een reliëf of profiel hebben als raamomlijsting, en dat ze die gewoon knalgeel hebben geschilderd en ook nog eens met een lakverf. Dat is een afsluitende verf, dat is heel slecht voor de steen want die kan niet ademen.”

Jantina: “Die felgele kleur zien we vaak. Dan willen mensen iets met geel omdat ze dat bij andere panden hebben gezien, een beetje zandsteen kleur geel, okerachtig. Dan slaan ze er helemaal in door en krijg je lelijk mangogeel. Maar goed, als het geen monument is mag dat natuurlijk.”

Zien we in Groningen eigenlijk andere kleuren dan in de rest van het land? Karin: “De verschillen zijn niet heel groot. Kleuren verwijzen vaak naar natuursteen zoals zandsteen of
hardsteen. Iedere periode of bouwstijl heeft bepaalde voorkeuren voor pigmenten. Er zijn wel regionale verschillen, zoals de bijvoorbeeld de heldere groenen en blauwen in Staphorst.
Ook zijn er regionale verschillen in bijvoorbeeld de versiering van luiken.”