Vertraging en hoge kosten door vleermuizen in Het Hogeland en Eemsdelta? ‘Het kan anders’

De sloop en verduurzaming van honderden woningen in Noord-Groningen brengt vandaag de dag een grote uitdaging met zich mee die niet direct zichtbaar is: achter gevels, onder dakranden en in spouwmuren leven beschermde vleermuizen. Bij een groot deel daarvan levert dat grote problemen op. Zo moet de sloop van een flat in Appingedam jaren worden uitgesteld, zijn verschillende bouwprojecten bij de Ringoven in Wirdum vroegtijdig afgeblazen en worden in Het Hogeland ook regelmatig groepen vleermuizen in woningen gespot. Toch hoeft dat volgens experts niet automatisch te leiden tot vertraging of tot het oplopen van kosten: ‘’Er is behoefte aan maatwerk.”

Geen zonnepanelen

Een bewoonster van een rijtjeshuis achter de school in Holwierde laat zien hoeveel impact de aanwezigheid van vleermuizen kan hebben op een bouwproject. Haar woning werd vanwege aardbevingsschade gesloopt, maar dat ging niet zonder slag of stoot. Uit ecologisch onderzoek bleek dat er vleermuizen op zolder verbleven en dat een balk een specifieke geur bevatte waar de dieren op afkomen. De balk moest daarom specialistisch worden verwijderd, bewaard en na de nieuwbouw weer worden teruggeplaatst. (tekst gaat verder onder het kader)

Waarom worden vleermuizen beschermd?

Lange tijd ging het slecht met de populatie vleermuizen in Nederland. Mogelijke oorzaken daarvoor zijn bijvoorbeeld de verstoring en verdwijning van verblijfplaatsen en het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de landbouw. Daarom worden vleermuizen sinds 2002 wettelijk beschermd volgens de Flora- en Faunawet. Dit betekent dat het strikt verboden is om de dieren te doden, vangen, verstoren of hun verblijfplaatsen zoals spouwmuren en dakpannen te vernielen.

Bron: Rijkswaterstaat

De gevolgen waren echter groter dan alleen dat bijzondere proces. Het was de bedoeling dat de woningen na de nieuwbouw ook zouden worden verduurzaamd met zonnepanelen. Door de aanwezigheid van de vleermuizen liep het project echter flinke vertraging op. Ruim een jaar later liggen er nog altijd geen zonnepanelen op de daken. Tot grote teleurstelling van de bewoners, die hadden gehoopt al lang van een duurzamere woning en lagere energiekosten te kunnen profiteren.

‘Het is echt een hoofdpijndossier geworden’

Ook werd recentelijk bekend dat de sloop van een flatgebouw aan de Georg van Sakenslaan in Appingedam minimaal vijf jaar wordt uitgesteld door de aanwezigheid van vleermuizen. Uit ecologisch onderzoek bleek namelijk dat vleermuizen het gebouw gebruiken als broedkamer. Omdat vleermuizen honkvast zijn en veel warmte nodig hebben, moest woningcorporatie Acantus zelfs een speciale verwarmingsinstallatie laten plaatsen met kosten oplopend tot in de duizenden euro’s. ‘Het is inmi een hoofdpijndossier geworden. We maken ons echt zorgen over de toekomst’, liet Acantus al eerder weten. (Tekst gaat verder onder de foto)

Geen standaardaanpak

‘’Als wij een vleermuispopulatie spotten, geeft dat ons natuurlijk wel veel voldoening’’, vertelt Klarissa Nienhuys van Stichting Vleermuiswerkgroep Groningen. Samen met de vele vrijwilligers houdt de werkgroep zich bezig met het in kaart brengen van de populatie in de provincie. Nienhuys vindt het dan ook schrijnend om te zien dat het aantal vleermuizen steeds de afgelopen jaren drastisch afneemt. ‘’Ze worden nu vooral bedreigd door grootschalige woningisolatie, nieuwbouw en het herstel van de woningen in het bevingsgebied.’’ Toch hoeft dat volgens Nienhuys niet altijd een probleem te zijn, want het verduurzamen van woningen en het beschermen van de vleermuizen kan hand in hand gaan. Wel laat ze weten dat daar maatwerk voor nodig is en geen universele oplossing. ‘’Elke vleermuissoort kenmerkt zich door specifieke eigenschappen en verdient dus ook een eigen aanpak om de populatie voor de toekomst veilig te stellen.’’ Met dat maatwerk verwijst de Stichting Vleermuiswerkgroep naar een ecologisch rapport dat woningcorporatie Wierden en Borgen onlangs naar buiten bracht. Daarbij werden honderden woningen in de regio onderzocht op de aanwezigheid van de beesten.

Het één sluit het ander niet uit

Voorafgaand aan geplande isolatie- en renovatiewerkzaamheden werden bijna driehonderd woningen in dertien verschillende plekken in Het Hogeland en Eemsdelta onderzocht op de aanwezigheid van beschermde diersoorten. Vooral de gewone dwergvleermuis, de laatvlieger en de ruige dwergvleermuis kwamen daarbij naar voren. De gewone dwergvleermuis blijkt verreweg de meest voorkomende soort. In vrijwel alle onderzochte dorpen binnen Het Hogeland werden verblijfplaatsen gevonden. Ook in Stedum, in de gemeente Eemsdelta, werden vleermuizen vastgesteld. (Tekst gaat verder onder foto)

Volgens de onderzoekers gaat het daarbij niet alleen om plekken waar vleermuizen tijdelijk verblijven. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten verblijfplaatsen, zoals zomerverblijven, paarverblijven en kraamverblijven. Vooral die laatste categorie vraagt om extra bescherming, omdat vrouwtjes hier hun jongen grootbrengen. Op meerdere locaties, waaronder Adorp, Sauwerd, Bedum en Baflo, zijn kraamverblijven van de laatvlieger gevonden. Voor deze soort gelden strenge regels: het verdwijnen van een kraamverblijf leidt volgens de onderzoekers in principe niet tot een vergunning vanuit de provincie Groningen.

‘’De sleutel ligt vooral in een tijdige aanpak’’

Toch betekent de aanwezigheid van die vleermuizen niet automatisch dat verduurzaming of renovatie jarenlang stil hoeft te liggen. Volgens het onderzoek zijn er verschillende manieren om werkzaamheden verantwoord uit te voeren. Bij veel verblijfplaatsen kunnen vooraf tijdelijke voorzieningen worden geplaatst, bijvoorbeeld door vleermuiskasten op te hangen. Na de werkzaamheden moeten vervolgens permanente voorzieningen worden aangebracht, zoals geïntegreerde vleermuiskasten of speciale inbouwstenen in de gevel. Ook is het belangrijk dat werkzaamheden buiten kwetsbare periodes plaatsvinden en dat een ecoloog toezicht houdt. (Tekst gaat verder onder foto)

Voor de kraamverblijven van de laatvlieger is echter meer maatwerk nodig. De onderzoekers adviseren om deze verblijfplaatsen zoveel mogelijk te behouden. Dat kan bijvoorbeeld door alleen een deel van een spouwmuur te isoleren of het dak van binnenuit te isoleren. Op die manier blijft de verblijfplek beschikbaar voor de vleermuizen, terwijl de woning alsnog energiezuiniger kan worden gemaakt. Ook voor het kraamverblijf van de meervleermuis is er mogelijk een oplossing. Dat is de vleermuis die zich heeft genesteld in de flat aan de Georg van Saksenlaan in Appingedam. Zo is er bijvoorbeeld een mogelijkheid om een aantal centrale kraamverblijven in de provincie te plaatsen. Dat kost volgens experts wel veel geld en tijd, maar is uiteindelijk goedkoper dan het plaatsen van duizenden vleermuiskasten die vervolgens niet effectief genoeg blijken te zijn.

Het onderzoek van Wierden en Borgen en de inspanningen van de werkgroep laten zien dat de aanwezigheid van vleermuizen niet per definitie een blokkade hoeft te vormen voor de grote verduurzamingsopgave in Noord-Groningen. ‘’De sleutel ligt vooral in een tijdige aanpak, goede planning en maatwerk per locatie. Daarmee kunnen zowel woningen worden verbeterd als beschermde vleermuissoorten behouden blijven’’, sluit Nienhuys af.